लावणीच्या घुंगरांना मिळाली नव्या उभारीची साथ, जामखेडच्या नटराज कलाकेंद्रात पारंपरिक लावणी महोत्सव उत्साहात
जामखेड येथील नटराज कलाकेंद्रात पारंपरिक आणि लोककलेवर आधारित लावणी महोत्सव मोठ्या उत्साहात आणि जल्लोषात संपन्न झाला. ढोलकीचा ताल, घुंगरांचा नाद, लावणीतील ठसकेबाज अदाकारी आणि कलाकारांच्या प्रभावी सादरीकरणाने संपूर्ण वातावरण भारावून गेले. मात्र, रंगमंचावरील या मनोरंजनामागे अनेक कलाकारांचा संघर्ष, मेहनत आणि त्यांच्या कुटुंबांच्या उदरनिर्वाहाची कहाणीही दडलेली आहे. लावणी म्हटले की अनेकांच्या डोळ्यांसमोर केवळ मनोरंजनाचे चित्र उभे राहते. प्रत्यक्षात मात्र ग्रामीण महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनात लावणी आणि लोककलेला मोठे स्थान आहे.
पिढ्यान्पिढ्या जपली गेलेली ही कला आजही अनेक कलाकारांच्या जगण्याचा आधार आहे. जामखेड परिसरातील विविध कलाकेंद्रांच्या माध्यमातून या लोकपरंपरेला व्यासपीठ मिळत असून, नव्या पिढीपर्यंत ही कला पोहोचविण्याचे काम सुरू आहे.
रंगमंचावर जल्लोष; पडद्यामागे संघर्षाचे वास्तव कलाकेंद्रातील कार्यक्रम सुरू असताना कलाकार आपल्या कलेच्या माध्यमातून प्रेक्षकांचे मनोरंजन करतात; मात्र पडद्यामागे त्यांच्या आयुष्याचा संघर्ष सुरू असतो. अनेक महिला कलाकार कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळत या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. त्यांच्यासाठी लावणी ही केवळ हौस किंवा मनोरंजनाचे साधन नसून कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाचे महत्त्वाचे माध्यम आहे.
घरची परिस्थिती सांभाळत, आर्थिक जबाबदाऱ्या पेलत आणि कलेची परंपरा जपत या कलाकारांची वाटचाल सुरू आहे. त्यांच्या पावलांतील घुंगरांचा नाद हा केवळ तालाचा आवाज नसून मेहनत, जिद्द आणि जगण्याच्या संघर्षाची कहाणी सांगणारा आहे.
एका कार्यक्रमाशी जोडलेले अनेकांचे रोजगार लावणीच्या कार्यक्रमावर केवळ कलाकारच अवलंबून नसतात. वादक, प्रकाशयोजना, ध्वनिव्यवस्था, रंगमंच व्यवस्था, वेशभूषा, मेकअप, वाहतूक तसेच अन्य विविध कामे करणाऱ्या अनेक व्यक्तींच्या रोजगाराची साखळी या क्षेत्राशी जोडलेली आहे.
त्यामुळे एका कार्यक्रमाच्या आयोजनामागे अनेक कुटुंबांचा रोजगार अप्रत्यक्षपणे जोडलेला असतो. कलाकार रंगमंचावर येतात आणि कार्यक्रम संपल्यानंतर निघून जातात; मात्र त्या कार्यक्रमामुळे अनेकांच्या घरातील चूल पेटण्यास हातभार लागतो. त्यामुळे लोककलेचे महत्त्व केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित न राहता त्याला सामाजिक आणि आर्थिक परिमाणही लाभते.
कलाकेंद्रांमुळे जामखेडच्या बाजारपेठेलाही चालना जामखेड परिसरातील कलाकेंद्रांमुळे स्थानिक बाजारपेठेलाही अप्रत्यक्षपणे आर्थिक चालना मिळते. कार्यक्रमांसाठी लागणारी वेशभूषा, दागिने, मेकअप साहित्य, खाद्यपदार्थ, वाहतूक आणि इतर साहित्य व सेवांमधून स्थानिक व्यावसायिकांना रोजगाराची संधी मिळते. कलाकार, वादक, कामगार, छोटे व्यापारी आणि विविध सेवा देणारे घटक या व्यवस्थेशी जोडलेले आहेत. त्यामुळे कलाकेंद्रांची चाके सुरू राहिल्यास त्याचा सकारात्मक परिणाम अनेक कुटुंबांच्या अर्थकारणावर होत असल्याचे चित्र आहे. आधुनिक मनोरंजनाच्या काळातही लावणीची मोहिनी कायम आज मोबाईल, इंटरनेट आणि आधुनिक मनोरंजनाची विविध साधने ग्रामीण भागात सहज उपलब्ध झाली असली, तरी पारंपरिक लावणी आणि लोककलेचे आकर्षण अद्याप कायम आहे. यात्रा जत्रा, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि विविध सार्वजनिक सोहळ्यांच्या माध्यमातून ही कला रसिकांपर्यंत पोहोचत आहे.
महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरेचा समृद्ध वारसा जिवंत ठेवण्यात अशा कलाकेंद्रांची भूमिका महत्त्वाची आहे. अनेक पारंपरिक कला काळाच्या ओघात लोप पावत असताना लावणीसारखी कला रंगमंचावर टिकून आहे, यामागे कलाकारांची मेहनत, रसिकांची दाद आणि कलाकेंद्रांना मिळणारा प्रतिसाद महत्त्वाचा ठरत आहे.
कलाकारांच्या सादरीकरणाला प्रेक्षकांकडून मिळालेली दाद आणि टाळ्यांचा कडकडाट यामुळे महोत्सवाला रंगत आली. मात्र या टाळ्यांच्या पलीकडे कलाकारांचे रोजचे जगणे, त्यांची मेहनत आणि कुटुंबासाठी सुरू असलेली धडपडही तितकीच महत्त्वाची आहे. घुंगरांचा नाद असाच सुरू राहावा.
ज्या कलेच्या माध्यमातून अनेक कलाकार आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करतात, अनेक कामगारांना रोजगार मिळतो आणि स्थानिक बाजारपेठेलाही आर्थिक चालना मिळते, त्या कलेचे जतन करणे ही समाजाचीही सामूहिक जबाबदारी आहे.
महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीची ओळख असलेला लावणीचा ठेका, ढोलकीचा ताल आणि घुंगरांचा नाद पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचत राहावा, कलाकारांना सन्मानाचे व्यासपीठ मिळावे आणि उपेक्षित होत चाललेल्या लोककलेला नवी उभारी मिळावी, हीच नटराज कलाकेंद्रातील लावणी महोत्सवातून अधोरेखित झालेली भावना ठरली.
