ज्येष्ठ पौर्णिमेला साजरा होणारा वट पौर्णिमा हा सण यंदा केवळ सौभाग्याचे प्रतीक न राहता, पर्यावरण संवर्धनाची चळवळ बनताना दिसत आहे. महिलांनी वडाच्या झाडाची पूजा करून पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करण्याबरोबरच ‘एक वड, शंभर फायदे’ हा संदेश देत वृक्षारोपणाचा संकल्प केला.
धार्मिक महत्त्व: सात जन्माची साथ
हिंदू धर्मात वट पौर्णिमेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. सावित्रीने यमराजाकडून आपला पती सत्यवानाचे प्राण परत आणले, ते वडाच्या झाडाखालीच. म्हणून वड हा ‘अक्षयवट’ मानला जातो. वडाला ब्रम्हा, विष्णू, महेश यांचा वास असतो, अशी श्रद्धा आहे. महिला वडाला ७ प्रदक्षिणा घालून, सूत गुंडाळून पतीच्या सात जन्मांच्या साथीची कामना करतात.
वैज्ञानिक महत्त्व: निसर्गाचा ऑक्सिजन प्लांट
१. ऑक्सिजनचा कारखाना: वडाचे झाड २४ तास ऑक्सिजन सोडते. एक पूर्ण वाढलेले वडाचे झाड दिवसाला सुमारे २३०० किलो ऑक्सिजन निर्माण करते, जो ४-५ कुटुंबांना पुरेसा आहे. २. हवा शुद्धीकरण: वडाची पाने हवेतील धूळ, कार्बन डायऑक्साइड, सल्फर डायऑक्साइड यांसारखे प्रदूषक शोषून घेतात. ३. औषधी गुणधर्म: वडाची साल, पाने, चिक मधुमेह, जुलाब, त्वचारोग यांवर गुणकारी आहे. आयुर्वेदात वडाला ‘न्यग्रोध’ म्हणतात. ४. जैवविविधतेचे माहेरघर: एका वडाच्या झाडावर २०० पेक्षा जास्त पक्षी, कीटक व प्राण्यांच्या प्रजाती अवलंबून असतात.
जनतेला पर्यावरण संदेश: ‘पूजा करा, पण तोडू नका’
यंदा पुणे, मुंबई, नागपूर महापालिकांनी आणि अनेक सामाजिक संस्थांनी एकत्र येत ‘वट संवर्धन, वट रोपण’ मोहीम हाती घेतली आहे.
प्रमुख आवाहन: १. फांद्या तोडण्याऐवजी रोपे लावा: पूजेसाठी वडाच्या फांद्या तोडून झाडांचे नुकसान होते. त्याऐवजी कुंडीतल्या वडाच्या रोपाची पूजा करा किंवा मंदिरातील वडाला नमस्कार करा. २. एक वड, एक कुटुंब: प्रत्येक कुटुंबाने यंदा किमान एक वडाचे झाड लावून ३ वर्षे त्याची जोपासना करावी. ३. प्लास्टिक मुक्त पूजा: पूजेचे साहित्य केळीच्या पानावर आणा. प्लास्टिक पिशव्या, थर्माकोल टाळा. ४. ‘अक्षयवट’ जपा: जुनी वडाची झाडे ही गावाची ‘फुफ्फुसे’ आहेत. विकासकामात ती तोडली जाणार नाहीत यासाठी दक्ष रहा.
पर्यावरणतज्ज्ञ डॉ. माधवी कुलकर्णी म्हणाल्या, “वट पौर्णिमा हे आपल्या पूर्वजांनी दिलेले *‘इकोलॉजिकल व्रत’* आहे. पतीच्या दीर्घायुष्यासोबतच पृथ्वीच्या दीर्घायुष्याची काळजी घेण्याचा हा सण आहे. वड जगला तर आपण जगू.”
